01Κλίμα, Τοπογραφία, Γεωγραφία
Η Αττική είναι μια χερσόνησος με μεγάλη ακτογραμμή από τον Κορινθιακό κόλπο στα δυτικά, τον Σαρωνικό κόλπο στα νότια-νοτιοδυτικά και κατά μήκος του Νότιου Ευβοϊκού κόλπου στα ανατολικά. Όλα τα σύνορα της Αττικής με άλλες περιοχές είναι ουσιαστικά φυσικά γεωγραφικά όρια που επιβάλλονται από βουνά, όπως τα Γεράνεια στα δυτικά και ο Κιθαιρώνας, ο Πατέρας και η Πάρνηθα στα βόρεια. Τα βουνά της Πεντέλης και του Υμηττού ορίζουν τα σύνορα της Αθήνας. Η πόλη καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της συνολικής περιοχής. Τα βουνά προστατεύουν τους αμπελώνες από τους δροσερούς-βόρειους ανέμους που επικρατούν.
Το κλίμα μπορεί να περιγραφεί ευρέως ως τυπικό μεσογειακό, παρόλο που υπάρχουν κλιματικές διακυμάνσεις μεταξύ των διαφόρων υποπεριοχών. Οι χειμώνες είναι ήπιοι και τα καλοκαίρια ζεστά και ξηρά. Η ζέστη του καλοκαιριού συνήθως μετριάζεται από τη θαλάσσια αύρα και τον άνεμο, ιδιαίτερα κατά μήκος της ακτής. Η ηλιοφάνεια είναι άφθονη καθ' όλη τη διάρκεια του έτους και συνολικά η μέση θερμοκρασία στην Αττική είναι από τις υψηλότερες στην Ελλάδα (18° C)
Τα εδάφη της Αττικής είναι αρκετά διαφορετικά. Απαντώνται κυρίως ασβεστολιθικά και ασβεστολιθικά-αργιλώδη εδάφη. Αυτά είναι σχετικά φτωχά και τείνουν να περιορίζουν τις αποδόσεις, παρέχοντας έτσι καρπούς υψηλότερης ποιότητας.
Η περιοχή της Αττικής μπορεί να χωριστεί σε γενικές γραμμές στις ακόλουθες 4 ομάδες με βάση τη γεωγραφία και το κλίμα:
02Μέγαρα
Τα Μέγαρα βρίσκονται στη δυτική πλευρά της περιοχής στη μέση δύο κόλπων. Τα εδάφη είναι σχετικά γόνιμα και ευνοούν την παραγωγή υψηλότερων αποδόσεων. Οι περισσότεροι αμπελώνες βρίσκονται στις πλαγιές του όρους Γεράνεια σε υψόμετρο που φτάνει τα 700 μ. πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Το κλίμα είναι τυπικά μεσογειακό, αλλά υπάρχει μια συνεχής αύρα που προκύπτει από τη γειτνίαση με τον Κορινθιακό και τον Σαρωνικό κόλπο, καθώς και από τα γύρω βουνά που δροσίζουν την περιοχή. Ο αμπελώνας είναι φυτεμένος με συνδυασμό γηγενών και διεθνών ποικιλιών σταφυλιού.
03Πλαγιές του Κιθαιρώνα
Το βουνό του Κιθαιρώνα βρίσκεται στα βορειοδυτικά της Αττικής και αποτελεί το όριο με την περιφερειακή ενότητα Βοιωτίας. Οι αμπελώνες είναι φυτεμένοι σε ήπιες πλαγιές και το κλίμα είναι μεσογειακό με ηπειρωτική επιρροή. Οι χειμώνες μπορεί να είναι μεγάλοι, σχετικά κρύοι, με άφθονες χιονοπτώσεις. Το μεγαλύτερο υψόμετρο, έως και 400 m, έχει ως αποτέλεσμα μεγάλο ημερήσιο θερμοκρασιακό εύρος κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, με αποτέλεσμα την αργή ωρίμανση των σταφυλιών. Τα εδάφη είναι αργιλοπηλώδη και αμμοπηλώδη και είναι αρκετά γόνιμα. Οι καλύτεροι αμπελώνες βρίσκονται σε ήπιες πλαγιές με καλή αποστράγγιση. Οι διεθνείς ποικιλίες έχουν ιδιαίτερα καλή απόδοση εδώ.
04Βόρεια Αττική
Η περιοχή αυτή περιλαμβάνει την Πάρνηθα και μεγάλο μέρος της Πεντέλης. Είναι το πιο δροσερό μέρος της Αττικής και σε μέρη όπως η Σταμάτα ή το Καπανδρίτι το υψόμετρο μπορεί να φτάσει τα 400 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Οι κρύες νύχτες και οι δροσερές μέρες φτάνουν νωρίς το φθινόπωρο. Το Σαββατιανό σταφύλι έχει έναν ξεχωριστό χαρακτήρα εδώ. Έχει χαμηλότερη περιεκτικότητα σε αλκοόλ, με υψηλότερη οξύτητα και πιο άπαχο στο στόμα, από τα κρασιά που παράγονται στην περιοχή της Μεσογαίας.
05Οι τέσσερις υποπεριοχές μέσα από το ποτήρι
Οι τέσσερις παραπάνω ομάδες προέρχονται από τη γεωγραφία και το κλίμα. Αξίζει να τα μεταφράσετε σε αυτό που πραγματικά βρίσκει ένας γευσιγνώστης στο μπουκάλι, γιατί αυτό είναι το επίπεδο στο οποίο οι περισσότεροι αναγνώστες θα χρησιμοποιήσουν αυτήν τη σελίδα.
- Μέγαρα — εύφορα εδάφη και υψηλότερες αποδόσεις, που δροσίζονται από δύο κατευθύνσεις από τον Κορινθιακό και τον Σαρωνικό κόλπο, με αμπελώνες να σκαρφαλώνουν στο όρος Γεράνεια. Ένα ευρύτερο μείγμα γηγενών και διεθνών ποικιλιών από την ανατολή.
- Πλαγιές του Κιθαιρώνα — η ηπειρωτική εξαίρεση. Χιόνι το χειμώνα, μεγάλο ημερήσιο εύρος το καλοκαίρι, αργή ωρίμανση. Το ένα μέρος της Αττικής όπου το κόκκινο κρασί, και ιδιαίτερα οι διεθνείς ερυθρές ποικιλίες, είναι το σημείο και όχι η εξαίρεση.
- Βόρεια Αττική — η πιο δροσερή από τις τέσσερις, με το φθινόπωρο να φτάνει νωρίς στις πλαγιές της Σταμάτας και του Καπανδριτίου. Το Σαββατιανό από εδώ είναι χαμηλότερο σε αλκοόλ, υψηλότερο σε οξύτητα και πιο άπαχο από την ίδια ποικιλία που καλλιεργείται είκοσι χιλιόμετρα νοτιοανατολικά.
Το τελευταίο από αυτά είναι το πιο χρήσιμο πράγμα σε αυτή τη σελίδα για έναν επαγγελματία αναγνώστη: σημαίνει ότι το Σαββατιανό δεν είναι ένα κρασί. Η ίδια ποικιλία, που καλλιεργείται με τον ίδιο τρόπο, δίνει ένα σαρκώδες, αλατούχο κρασί στα Μεσογαία και ένα τεντωμένο, χαμηλότερου αλκοόλ στα βόρεια. Αυτός είναι ο ορισμός μιας περιοχής που αξίζει να χαρτογραφηθεί.
06Αμπελουργία
Ο αμπελώνας της Αττικής είναι κατακερματισμένος σε ένα πλήθος μικρών αμπελουργικών εκμεταλλεύσεων με μέσο όρο έκτασης περίπου 0,9 εκτάρια. Η συνολική έκταση με αμπέλια είναι λίγο μεγαλύτερη από 6.200 εκτάρια (Ελληνική Εθνική Στατιστική – 2020) και μοιράζεται σε 7.000 μικρούς καλλιεργητές. Οι οίνοι ΠΓΕ αντιπροσωπεύουν τη συντριπτική πλειοψηφία της συνολικής παραγωγής. Η αμπελουργική περιοχή της Αττικής μπορεί να χωριστεί σε τέσσερις μεγάλες υποπεριοχές. Ωστόσο, οι περισσότεροι αμπελώνες (πάνω από 75%) είναι συγκεντρωμένοι σε μεγάλο βαθμό στο ανατολικό τμήμα της περιοχής. Λόγω του μικρού μεγέθους των αμπελώνων, η καλλιέργεια της γης μπορεί να είναι απαιτητική και αρκετά δαπανηρή. Ωστόσο, παραδοσιακά, αυτός ο κατακερματισμός σε πολλά διαφορετικά αγροτεμάχια συνέβαλε στη διασφάλιση της συγκομιδής για τους τοπικούς καλλιεργητές, ακόμη και σε δύσκολες χρονιές, ως αποτέλεσμα της διαίρεσης της γης σε μικρότερα αγροτεμάχια μεταξύ των κληρονόμων κάθε οικογένειας.
Η Αττική έχει χτίσει τη φήμη της στο Σαββατιανό που αντιπροσωπεύει το 89% του συνολικού αμπελώνα, με σχεδόν 5.500 εκτάρια υπό παραγωγή. Φιλοξενεί όμως και μια σειρά από άλλες ποικιλίες σταφυλιών όπως ο Ροδίτης, που είναι η δεύτερη πιο φυτεμένη ποικιλία σταφυλιού (με 2,5%). Ωστόσο, το Ασύρτικο κερδίζει δημοτικότητα, αλλά εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρό ποσοστό των φυτεύσεων (στο 2%), ακολουθούμενο από τη Μαλαγουζιά (με 1,3%). Σε σχέση με τα κόκκινα σταφύλια, το Cabernet Sauvignon είναι πρώτο με 1% του συνολικού αμπελώνα και ακολουθούν το Merlot, το Syrah και το Αγιωργίτικο.
Αν και υπάρχει κάποια ποικιλομορφία στην Αττική, στην πραγματικότητα, το 95% των συνολικών φυτεύσεων αντιπροσωπεύεται από λευκά σταφύλια, με το μεγαλύτερο μέρος αυτού να είναι Σαββατιανό.
Βασικό χαρακτηριστικό του Σαββατιανού είναι ο παραγωγικός του χαρακτήρας, ειδικά όταν φυτεύεται σε επίπεδα, γόνιμα και έντονα αρδευόμενα εδάφη. Ωστόσο, οι παραγωγοί που ενδιαφέρονται για την ποιότητα προσπαθούν να περιορίσουν τις αποδόσεις προκειμένου να μετατρέψουν ένα απλό, δροσιστικό, ευκολόπιοτο κρασί σε ένα εκλεκτό κρασί με δυνατότητα παλαίωσης.
Παλιά αμπέλια, χειρωνακτικοί αμπελώνες και μικρές αμπελουργικές ζώνες είναι από τα βασικά χαρακτηριστικά της Αττικής. Το κλίμα είναι ζεστό και ξηρό, με ελάχιστες βροχοπτώσεις, ειδικά κατά τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου. Αυτό το είδος κλίματος παρέχει υγιή σταφύλια, με χαμηλό κίνδυνο από ασθένειες, γεγονός που ελαχιστοποιεί την ανάγκη για χημικό ψεκασμό. Ο αμπελώνας της Αττικής είναι κατάλληλος για βιολογική καλλιέργεια.
Τα παλιά αμπέλια είναι εξαιρετικά σημαντικά στην Αττική. Τα περισσότερα από αυτά είναι εκπαιδευμένα σε κυπελλοειδές σχήμα για να ξεπεράσουν τις ξηρές και ζεστές κλιματικές συνθήκες. Αυτά τα φυτά είναι εξαιρετικά ανθεκτικά και τέλεια προσαρμοσμένα στο τοπικό terroir. Σε περιοχές όπως η Μεσογαία, υπάρχουν ακόμη πολλές φυτεύσεις μετά τη φυλλοξήρα που εξακολουθούν να παράγονται. Αυτά τα σταφύλια φυτεύτηκαν αρχικά στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Αντιπροσωπεύουν τη μοναδική αμπελογραφική κληρονομιά για την περιοχή. Η έλλειψη νερού και τα φτωχά ασβεστολιθικά εδάφη αναγκάζουν τις ρίζες αυτών των αμπελιών να μπουν βαθιά στο υπέδαφος για να καλύψουν τις ανάγκες τους σε νερό και θρεπτικά συστατικά. Αν και οι αποδόσεις περιορίζονται στα 28-35hl/ha, τα κρασιά που προκύπτουν είναι συμπυκνωμένα, γεμάτα μέταλλα, με μεγάλες δυνατότητες παλαίωσης.
Από την άλλη πλευρά, το ΠΓΕ Πλαγιές Κιθαιρώνα) περιλαμβάνει ένα πολύ διαφορετικό τοπίο. Εδώ μπορεί κανείς να βρει μεγάλα αμπελοτεμάχια νεότερων αμπελιών. Η καλλιέργεια είναι ευκολότερη και πιο οικονομικά βιώσιμη, από ό,τι στα Μεσογαία. Στο βόρειο τμήμα του νομού Αττικής, υπάρχει συνδυασμός παλαιών θαμνωδών αμπελιών καθώς και γραμμικά διαμορφωμένων φυτεύσεων.
07Τι σημαίνει στην πραγματικότητα ο κατακερματισμός
Επτά χιλιάδες καλλιεργητές σε 6,200 εκτάρια εργάζονται σε λίγο λιγότερο από ένα εκτάριο ο καθένας. Τέτοιοι αριθμοί εμφανίζονται συνήθως σε ένα κείμενο κρασιού ως πρόβλημα και η παραπάνω σελίδα έχει δίκιο ότι κάνουν τη γη ακριβή και απαιτητική για εργασία. Εξηγούν όμως και δύο πράγματα για την Αττική που κατά τα άλλα είναι αινιγματικά.
Το πρώτο είναι γιατί το τοπικό όνομα κάνει τόση δουλειά. Ένα μόνο οινοποιείο μπορεί να αντλήσει καρπούς από αγροτεμάχια πολλών χιλιομέτρων και πολλών τύπων εδάφους μεταξύ τους, γιατί έτσι έφτασε η γη σε αυτό. Το ΠΓΕ Αττική δεν είναι μια εναλλακτική λύση για κρασί που δεν θα μπορούσε να πληροί τις προϋποθέσεις για κάτι πιο στενό. Πολύ συχνά είναι το μόνο όνομα που καλύπτει ειλικρινά το χαρμάνι.
Το δεύτερο είναι γιατί τα παλιά αμπέλια επέζησαν καθόλου. Ο κατακερματισμός σήμαινε ότι κανένας ιδιοκτήτης δεν είχε ποτέ αρκετά για να δικαιολογήσει την εκκαθάριση και την επαναφύτευση ενός ολόκληρου τετραγώνου. Τα δέματα μοιράζονταν μεταξύ των κληρονόμων, δούλευαν με το χέρι και αφήνονταν στη θέση τους. Τα θαμνώδη αμπέλια της Μεσογαίας εξακολουθούν να στέκονται εν μέρει επειδή κανείς δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να τα βγάλει - κάτι που είναι μια μη ρομαντική εξήγηση για ένα πραγματικά σπάνιο περιουσιακό στοιχείο.
08Οινοποίηση
Η νέα γενιά οινοποιών αφήνει το στίγμα της παράγοντας μια συναρπαστική ποικιλία στυλ, βασισμένη σε τοπικά σταφύλια όπως το Σαββατιανό και άλλες γηγενείς και διεθνείς ποικιλίες. Είναι ένας συναρπαστικός συνδυασμός παράδοσης και καινοτομίας. Η Αττική σήμερα έχει μια ολοκαίνουργια ταυτότητα στην εθνική σκηνή, ευρέως αναγνωρισμένη σε όλη την Ελλάδα ως η περιοχή για αγνά, υπέροχα λευκά κρασιά σε καλές τιμές. Οι φιλόδοξοι παραγωγοί τελειοποιούν το στυλ τους και θέλουν να ξεπεράσουν τα όρια ακόμη περισσότερο. Πρωτοπορούν στη σύγχρονη αμπελουργία, πειραματίζονται με διαφορετικές τεχνικές, χρησιμοποιούν εναλλακτικά δοχεία ζύμωσης, ενώ παράλληλα παρακολουθούν τις μακροχρόνιες παραδόσεις τους. Αυτή η δύναμη του οινοποιητικού ταλέντου έχει οδηγήσει σε μια εμπνευσμένη σειρά νέων στυλ: Pet-Nats, χρήση επαφής με το δέρμα και κρασιά χαμηλής παρέμβασης χωρίς πρόσθετα θειώδη είναι μερικά μόνο παραδείγματα της συνεχούς έρευνας που λαμβάνει χώρα στο οινοποιείο.
